Het Pauperparadijs

Suzanna Jansen legde met het boek Het Pauperparadijs een van de meest intrigerende verhalen uit de Nederlandse geschiedenis bloot. Het boek vond dan ook een grote weerklonk. In totaal werden er 250.000 exemplaren van verkocht.

Het boek is ook de inspiratiebron voor een groot theaterspektakel dat in juli en augustus 2015 in Veenhuizen zal worden gespeeld. Op de binnenplaat van het Gevangenismuseum vindt een voorstelling plaats die de allure moet krijgen van Een soldaat van Oranje.

Maar de geschiedenis van Het Pauperparadijs is nu ook op een andere manier in het theater te zien. Suzanna Jansen heeft voor deze gelegenheid een avondvullende lezing gemaakt over de lang verborgen geschiedenis van Veenhuizen en de paupers in Nederland.

Aan de hand van haar boek neemt Suzanna Jansen de luisteraars mee op een tijdreis door de afgelopen 200 jaar: hoe hebben wij in die periode aangekeken tegen armoede en hoe wilden we dat bestrijden? Wat heeft daarvan wel en niet gewerkt? En hoe was het voor de mensen die deze aanpak ondergingen?

Ze schuwt daarbij haar eigen geschiedenis niet. Op betrokken wijze schetst ze hoe vijf generaties van haar voorouders blootgesteld zijn geweest aan goed bedoelde pogingen om de onderklasse vooruit te helpen, en wat daarvan het effect was. Om uiteindelijk de vraag te doen oprijzen: hoeveel is er eigenlijk veranderd?

Suzanna Jansen is geboren en getogen in Amsterdam. Na de middelbare school begint ze aan een balletopleiding maar stapt over op de studie Communicatie aan de HEAO. Na enige jaren bij een marketingbedrijf is ze in de jaren negentig betrokken bij de oprichting van Independent Media, het uitgeefconcern van Derk Sauer en Annemarie van Gaal in Moskou, waarvoor ze ook naar Rusland verhuist.

In Moskou kiest ze voor journalistiek als researcher voor documentaires van de VPRO en VRT, later als correspondent voor het Belgische dagblad De Morgen en freelance voor onder andere NRC Handelsblad, HP/deTijd en Opzij.

Terug in Nederland schrijft ze reportages voor onder meer Trouw en Intermediair. Al gauw stuit ze op de roemruchte bedelaarskoloniën van Veenhuizen, en haar familiegeschiedenis daar. Een beoogd artikel over dat langdurige en unieke heropvoedingsexperiment in het Drentse veen loopt uit op een boek, dat in januari 2008 verschijnt onder de titel Het Pauperparadijs.

Een verhaal dat waar is om ook in het theater te vertellen.

Het Pauperparadijs wordt uitgesteld
tot de zomer van 2016

De productie van het theaterspektakel Het Pauperparadijs van regisseur en theatermaker Tom de Ket wordt een jaar uitgesteld. De reden voor het uitstel is dat er meer tijd nodig is om de vergunningen voor dit theaterspektakel rond te krijgen. De beoogde speellocatie op de binnenplaats van het Nationaal Gevangenismuseum blijkt na onderzoek ingewikkelder te zijn dan de producenten in eerdere projecten hebben meegemaakt.

Door de speelperiode met 40 voorstellingen in een tijdsbestek van 8 weken, valt Het Pauperparadijs buiten de criteria voor evenementen. Daar komt bij dat Veenhuizen een bijzondere locatie is met een grote cultuurhistorische waarde met woonhuizen in de directe omgeving, waardoor de eisen waaraan de productie moet voldoen veel zwaarder zijn dan bij andere locaties. Zo moet het onder meer het bestemmingsplan voor het Gevangenismuseum tijdelijk worden gewijzigd en was er aanvullend akoestisch onderzoek nodig. Daardoor heeft het aanvraagtraject voor de vergunningen maanden langer geduurd dan voorzien. Ondanks dit uitstel gaat de stichting met onder andere de gemeente Noordenveld en de provincie Drenthe onverminderd voort om de productie in 2016 te kunnen realiseren.

Voor het theaterspektakel wordt de bestseller Het Pauperparadijs van Suzanna Jansen bewerkt tot een grootschalige theatervoorstelling. Regisseur Tom de Ket heeft met Suzanna Jansen een plan uitgewerkt voor een spectaculaire locatievoorstelling in Veenhuizen. Het is de bedoeling dat de productie gedurende 8 weken in de zomer van 2016 zal spelen met verschillende Nederlandse topacteurs in de hoofdrollen.

Het Pauperparadijs wordt gespeeld op de plek waar de geschiedenis zich in de 19e eeuw daadwerkelijk heeft voltrokken. Evenals in de Drentse Blues Opera van Tom de Ket en De verleiders wordt ook in deze voorstelling voortdurend de link gelegd met actuele dilemma’s. Regisseur Tom de Ket: “Met Het Pauperparadijs willen we een actueel stuk maken over een belangrijk verhaal uit de vaderlandse geschiedenis een verhaal dat niet vergeten mag worden, een verhaal waar we direct of indirect allemaal mee te maken hebben.” 

Het theaterspektakel, de ambitie

We willen een theaterspektakel maken op de plek waar de geschiedenis van Het Pauperparadijs zich afspeelde. In Veenhuizen dus. Destijds woonden in de gestichten van Veenhuizen duizenden mensen. Ook nu nog zijn er altijd gevangenissen.

In de maanden juli en augustus 2015 willen we in totaal 40 voorstellingen spelen. Hiervoor stellen we een tribune met 1000 zitplaatsen op. Mocht de voorstelling succesvol zijn, dan willen we hem ook nog graag in 2016 en 2017 spelen. Het zou mooi zijn als dat in 2018 ook nog mogelijk is. Het idee van de Maatschappij van Weldadigheid is dan 200 jaar oud en komt waarschijnlijk op de Unesco-Werelderfgoed lijst.

Verhalen van eigen bodem spreken momenteel erg tot de verbeelding. Dat zien we aan het succes van Soldaat van Oranje en De Verleiders en dat zagen we ook aan het succes van Drentse Blues Opera. De belangstelling bleek massaal en Drenthe en zijn inwoners waren trots op hun Blues Opera.

Wij denken dat het verhaal van de Nederlandse paupers en wezen eenzelfde soort ‘buzz’ kan creëren. Het boek heeft bewezen dat het veel emoties oproept. Het verhaal heeft alles in zich om de Hollandse Les Miserables te worden. Het Pauperparadijs wordt weliswaar geen musical, maar een groot theaterspektakel waarin muziek een grote rol speelt. Het is het verhaal over een hartverscheurende, lang verborgen geschiedenis.

Het idee

De initiatiefnemers voor deze locatievoorstelling zijn Tom de Ket en Suzanna Jansen.

Tom de Ket is theatermaker en maakte onder andere het toneelstuk De Verleiders over de vastgoedfraude. Maar hij was ook de regisseur van de succesvolle productie De Drentse Blues Opera, over de hedendaagse boerenproblematiek.
Tom is zowel acteur, regisseur en schrijver. Het theaterspektakel zal hij zowel schrijven als regisseren.

Suzanna Jansen is de auteur van het boek Het Pauperparadijs. Van haar boek zijn inmiddels 250.000 exemplaren verkocht. Aan de hand van haar eigen familiegeschiedenis vertelt Suzanna het verhaal van de paupers en de hoge heren met goede bedoelingen, de geschiedenis van de Maatschappij van Weldadigheid van generaal Johannes van den Bosch.
Suzanna is ook dramaturge en zal de dramaturgie van de voorstelling doen.

Het verhaal

Op een nacht in 1826 worden alle kinderen van het Aalmoezeniersweeshuis in Amsterdam gedeporteerd, waaronder Teunis en zijn broertje en zusje. De politie zet ze op een schip over de Zuiderzee naar Veenhuizen.

De ouders van Teunis, die hun kroost, zoals zovelen in die tijd, uit armoede hebben afgestaan, zijn radeloos. Teunis houdt de moed erin, ondanks dat zijn broertje de barre reis niet overleeft.
Hij belooft zijn zusje dat hij terugbrengt naar huis. Hij werkt hard en gehoorzaam om dat voor elkaar te krijgen.

Teunis wordt verliefd op de bewakersdochter Cato. Ze overwinnen het standsverschil en vertrekken uit Veenhuizen. Door tegenslagen moeten ze echter met hangende pootjes terugkeren. Teunis is murw geslagen, maar Cato wil nog steeds ontsnappen.

Als Teunis, wanhopig, haar verraadt, raken ze voorgoed van elkaar gescheiden. Over zijn hoofd heen (letterlijk meters hoger, in de vorm van grote houten figuren) conserveren twee heren over het heropvoeden van de paupers.

Veenhuizen is in ons verhaal het resultaat van een weddenschap: Prins Willem van Oranje, de latere koning Willem II denkt dat er met het lage volk niets valt aan te vangen. Johannes van den Bosch wil het tegendeel bewijzen. Ze schuiven op hun speelveld met situaties en regels om het effect te testen.
Tegelijkertijd vertellen we het verhaal van één van de markantste figuren van onze vaderlandse geschiedenis, generaal Johannes van den Bosch.

Het verhaal ontvouwt zich als een echt koningsdrama omdat de wrijving tussen koning Willen I en zijn zoon Willem II uiteindelijk leidt tot de ondergang van Van den Bosch en zijn Maatschappij van Weldadigheid.

Een beleidsmedewerker uit het heden, een medewerker van het Ministerie van Justitie (afdeling jeugdzorg), vertelt deze geschiedenis en legt linken naar de actualiteit. Hij prijs de verworvenheden van het huidige bestel maar geeft daarvan net de verkeerde voorbeelden.

De historische achtergrond

Het boek van Suzanna Jansen heeft de verborgen geschiedenis van Veenhuizen voor het eerst op grote schaal in de belangstelling gebracht. Die geschiedenis begon kort na de oorlogen van Napoleon en strekt zich uit tot in de 20ste eeuw.
De armoede was in die tijd immens en generaal Johannes van den Bosch had het idee dat hij dat probleem kon oplossen. Met steun van Koning Willem I wilde hij het land er weer bovenop helpen. Hij creëerde in 1818 een grootschalig experiment: de paupers uit de Hollandse steden en alle wezen uit alle provincies werden verplaatst naar zijn hertopvoedingsgestichten in het nog onontgonnen Drentse land.

De generaal was van plan op deze manier de armoede uit te roeien.
In het afgelegen dorp Veenhuizen werden duizenden paupers in een paar gestichten bij elkaar gezet met dramatisch effect. Hele gezinnen werden met goede bedoelingen uit elkaar getrokken. De meeste mensen zaten er jaren vast, waarna ze niet meer door de samenleving werden geaccepteerd en zich niet meer zelfstandig konden redden.

Dit lot hebben naar schatting zo’n 100.000 mensen ondergaan: zo’n 1 miljoen hedendaagse Nederlanders stammen van hen af.
Het idealisme van de generaal en zijn geloof in de maakbaarheid van de samenleving, is een thema dat nog altijd actueel is. Onze voorstelling zal ook aanzetten tot nadenken over de sociale verhoudingen in onze tijd.